نگاهي به فيلم چهل سالگي
محاكمه دراماتيك انقلاب!

انقلاب اسلامي ايران، به اعتراف انديشمندان غربي، بزرگترين اتفاق قرن بيستم بود. بزرگي خيزش انقلابي مردم ايران، در ابعاد فيزيكي و نظامي نبوده ، بلكه عظمت انقلاب در تأثيرگذاري تاريخي آن است، به طوري كه بايد گفت، اين انقلاب مسير تاريخ جهان را تغيير داد.
به عنوان مثال ميشل فوكو، فيلسوف معروف فرانسوي معتقد است انقلاب سال 57 ايران ، پايان عصر مدرنيسم و آغاز دوره پست مدرنيسم در جهان است، اما به رغم بزرگي انقلاب اسلامي و در برداشتن اتفاقات و ابعاد گوناگون، سينماي كشورمان نسبت به آن بي توجه بوده و به جز معدود آثاري نمي توان فيلم هاي قابل توجهي را درباره آن ديد.
اما مشكل سينماي ايران تنها خلأ فيلم هاي واقع گرا درباره انقلاب اسلامي نيست. بلكه مشكل مضاعف ، توليد فيلم هاي مغرضانه و كينه ورزانه درباره اين حماسه ملي است، به طوري كه در سال هاي اخير شاهد گسترش موج اين گونه فيلم ها هستيم. از جمله اين فيلم ها مي توان به «طهران ، تهران» ، «يك گزارش واقعي» ، «صد سال به اين سال ها» اشاره كرد.

فيلم «چهل سالگي» به كارگرداني عليرضا رئيسيان هم با همين گرايش به تأثيرات انقلاب اسلامي پرداخته است. اين كارگردان، تاريخ 31 ساله انقلاب و حاكميت جمهوري اسلامي را در قالب يك درام عاشقانه و احساسي روايت نموده است. رئيسيان نيز مثل اغلب همكارانش ، طبقه مرفه جامعه را مورد توجه قرار داده و سعي نموده، منافع ، مطالبات ، اهداف و عقايد اين طبقه را به كل جامعه ايران تعميم دهد.
اين فيلم، داستان يك خانواده است كه زندگي آرام و بي دردسري دارند. فرهاد (محمدرضا فروتن) و نگار (ليلا حاتمي) در آستانه سن چهل سالگي هستند و به همراه دختر خردسال خود زندگي را مي گذرانند، اما يك اتفاق زندگي آنها را دچار تلاطم مي كند؛ زنده شدن يك عشق قديمي! خبر مي رسد كه كوروش كيان، موسيقيدان ايراني مقيم فرانسه ، براي اجراي يك كنسرت به ايران مي آيد. كيان ، معشوق سابق نگار بوده و از قضا اداره موسيقي هم نگار را به عنوان برنامه ريز اين كنسرت منصوب مي كند. اين اتفاق و ارتباط دوباره ، آن زن را دچار ترديد و ناآرامي مي كند.
اما اين روايت ، چه ربطي به انقلاب دارد؟ فلاش بك هاي خلق شده در اين داستان ، مضمون فيلم را به انقلاب مربوط كرده است. روايت فيلم هر از گاهي به گذشته بر مي گردد. به دوران آشنايي و دوستي نگار و كوروش . آنها دلباخته هم بوده و قصد داشتند ازدواج كنند، اما همه چيز در اثر يك اتفاق به هم مي خورد ؛ در يك شب باراني ، نيروهاي كميته انقلاب آنها را دستگير مي كنند. پس از آن كوروش براي ادامه فعاليت موسيقي خود مجبور به ترك ايران شده و وصال آنها ناتمام مي ماند. به زعم فيلم ، محدوديت ، جدايي و ناكامي براي جوانان ، از عواقب و نتايج انقلاب اسلامي و برپايي جمهوري اسلامي بوده است! اين فيلم القاگر اين است كه انقلاب ، عامل «عشق هاي به هجران تبديل شده» است. بخش هايي از فيلم كه درباره ابتداي انقلاب است ، با فيلتر تيره كننده تصويربرداري شده. اين تمهيد باعث شده كه تصويري غمبار و سياه از انقلاب در ذهن مخاطب شكل بگيرد. نكته مهم هم اين است كه افرادي هم كه موجب رنج و هجران دو جوان هنرمند فيلم شدند ، داراي ظاهري مذهبي هستند.
فيلم «چهل سالگي» يك اثر تحريف آميز درباره تاريخ انقلاب اسلامي محسوب مي شود؛ اين فيلم دهه 60 كه دوره مبارزه مردم ايران با متجاوزين خارجي و گروهك هاي خون آشام داخلي بود را معكوس نشان داده و اين گونه نشان مي دهد كه در آن سال ها ، نظام با مردم در تقابل بود. در حالي كه نوك پيكان مبارزات انقلابي مردم ايران ، جوانان بودند ، در اين فيلم جوانان به عنوان طعمه ها و قربانيان انقلاب معرفي مي شوند! در حالي كه انقلاب اسلامي با سالم سازي نسبي فضاي فرهنگي كشور و فراهم كردن فرصت عادلانه تر نسبت به قبل از انقلاب براي فعاليت هنري مردم موجب شكوفا و متعالي تر شدن فرهنگ و هنر انقلاب شد ، اين فيلم انقلاب را مخالف هنر معرفي مي كند . به روايت اين اثر در جامعه انقلابي، هنرمندان فاقد آزادي و امنيت هستند. در فيلم مي بينيم كه كوروش كه به خارج مهاجرت كرد در كارش موفق شد، اما نگار با ماندن در كشورمان نتوانست به موفقيتي برسد !
«چهل سالگي» يك فيلم ضد آرمان خواهي و نااميد كننده است. فرهاد ، در ابتداي انقلاب يك قاضي بوده ، اما به دليل مشكلاتي كه در راه قضاوت عادلانه برايش پيش آمد ، اين شغل را ترك كرد . يكي ديگر از كاراكترهاي فيلم نيز يك قاضي مستعفي با بازي عزت الله انتظامي است . او به دليل اين كه امكان اجراي عدالت نبوده مجبور به ترك مسئوليت شده است. به زعم فيلم، در جامعه ايران هيچگاه اجراي عدالت امكان پذير نيست !
«چهل سالگي» همچنين يك فيلم فمينيستي است. همچنان كه ذكر شد ، نگار به رغم اين كه در جواني وارد فعاليت موسيقي مي شود ، اما در ميان سالي ناموفق و شكست خورده است. منظور اين است كه در جامعه ايران زنان براي شكوفا كردن استعدادها و علايق خود با ممانعت و دشواري مواجه هستند.
خود به خود فيلمي كه دچار گرايش به فمينيسم مي شود ، مايه هاي غير اخلاقي و ضد خانواده نيز پيدا مي كند. همچنانكه در اين فيلم يك عشق مثلثي متفاوت را مشاهده مي كنيم . رابطه اي كه بين يك زن متأهل و صاحب فرزند با يك معشوق قديمي جريان دارد. نگار پس از حدود 52 سال از ترك ارتباطش با كوروش اما همچنان دلباخته اوست. و براي اولين بار در سينماي كشورمان شاهد مردي متفاوت هستيم ؛ فرهاد تن به ملاقات همسرش با كوروش مي دهد و فيلم هم اين موضوع را به شكل خوشايند و روشنفكرانه اي نمايش مي دهد. به اين ترتيب يكي از ابعاد «چهل سالگي» توجيه دراماتيك بي غيرتي و بي تفاوتي مرد ايراني نسبت به تهديد خانواده اش است! ضمن اينكه به عقيده اين فيلم خانواده مزاحم پيشرفت انسان ها معرفي مي شود، به طوري كه در پايان ، نگار به دليل محدود شدن به خانواده اش نمي تواند به اركستر كوروش بپيوندد و جاي او در گروه خالي مي ماند.
«چهل سالگي» از جمله فيلم هايي است كه با هدف حمايت از منافع و مطالبات طبقات مرفه جامعه و تحت تأثير جريان فتنه ساخته شده است. همچنانكه كارگردان فيلم ، به رغم برنده شدن جايزه سيمرغ اقتباس ادبي در بيست و هشتمين جشنواره فيلم فجر ، به اعتراض ، حاضر به شركت در مراسم اختتاميه و دريافت جايزه اش از مديريت سينمايي نشد!

آرش فهيم